Schaopscheerderskaolde

Dat de schaapskudden van de Zulte en Terheijl voornamelijk uit Drentse heideschapen hebben bestaan is zeer aannemelijk te noemen, daar er zeer veel heide in de omgeving van de twee buurtschappen voorkwam. De kudden werden dan ook door een schaapsherder met zijn honden naar de heidevelden gebracht en waar de dieren zich voedden met alles wat voor hen eetbaar was. Het dier was in de eerste dertig jaren van de negentiende eeuw het meest voorkomende schapensoort in de provincie Drenthe. Ook in de omgeving van het dorp Roden waren veel van de dieren heideschapen, die op omringende heidevelden gehoed werden. Maar niet in alle delen van de voormalige gemeente werden dit soort schapen gehouden. Immers, een van de voorwaarden waar een gebied aan moest voldoen om zo’n kudde te herbergen was heide. In het noordoosten van de gemeente kwam geen heide voor en delen van het gebied bestonden uit lage veengebieden zoals in de omgeving van Roderwolde, richting Peize en ook verder richting het noordwesten nabij Leek. In deze gebieden troffen we vooral weideschapen aan, die niet zoals het heideschaap in kudden over de heide gingen, maar in groepen van zo’n twaalf dieren in groene weilanden werden geweid.

Het Drents heideschaap was aan het einde van de achttiende en tijdens de aanvang de negentiende eeuw het schaap waaruit de schaapskudden van de Zulte en Terheijl bestonden. Het was kleine langstaartig schaap met horens met lang, grof wol en uitermate geschikt was om over het ruige heideveld nabij het brinkgehucht de Zulte te weiden. Het schaap op de afbeelding is een vrouwelijk exemplaar, ook wel een ooi genoemd en behoort toe aan de Stichting Schaapskudde Exloo.

  De Drentse heideschapen werden slechts eenmaal per jaar geschoren en dat vond doorgaans in het midden van de maand juni plaats, soms iets vroeger maar het liefst iets later en dit was behoorlijk afhankelijk van het weer. Deze periode die mijn vader altijd de ‘Schaopscheerderskaolde’ noemde en in het Nederlands de ‘Schaapscheerderskou’ wordt genoemd, had betrekking op een koele periode die met enige regelmaat optreedt tussen 5 en 20 juni. In deze periode is het vaak bewolkt en relatief koud en kan er zelfs nog nachtvorst optreden. Doordat het rond die periode veelal bewolkt is onder invloed van een lagedrukgebied, waardoor er boven de nog relatief koude Noordzee in deze tijd van het jaar vaak een grijs wolkendek of een gebied met mist ligt, dat met de noordwestelijke stroming over ons land trekt. Het grijs wolkendek  zorgt ervoor dat de felle zon verdwijnt en de koude wind het land in zijn greep houdt. Omdat de felle juni zon achter de wolken zit, zorgt het sombere weer ervoor dat de schapen niet direct aan de zon worden blootgesteld.

Bij de twee hierboven afgebeelde ooien die beiden behoren tot het kleine langstaartige of heideschaap, zijn de verschillen die tussen de twee categorieën duidelijk zichtbaar. Bovenaan de afbeelding is de witte variant van het schaap te zien, dat enkel in kleur van de zwarte variant verschilde en onderaan de afbeelding is een ooi van de zogenaamde bruine variant de vossekop afgebeeld door etser D. Sluyter. Deze variant kenmerkt zich door de zwarte kop en poten, waarbij de vacht een lichte tot witte kleur bezit.

  Voordat de schapen geschoren werden, dienden ze gewassen en schoongemaakt te worden. Het spreekt voor zich dat deze handelingen nodig waren om schone wol te verkrijgen, waarbij het vuil uit de wol gewassen werd en de aanhangende verontreinigingen verwijderd werden. Het Esmeertje nabij in de toenmalige gemeente Norg gelegen was hier zeer geschikt voor en tegen betaling van twee stuivers werden de dieren gewassen. Het voordeel hiervan was, dat alle schapen min of meer op dezelfde manie gewassen werden. Nu werden destijds enkel de schapen gewassen die over een zogenaamde open of holle vacht beschikten en de dieren die een dicht wollige vacht bezaten niet. Dit had er mee te maken, dat het water maar slecht door de dichte wol gaat en als dit toch gebeurde, de vacht van het dier zeer lang vochtig blijft. Het wassen had enige dagen voor de schering plaats, waardoor de wol geheel droog moest zijn, als deze ondernomen werd. Zowel het wassen als het scheren diende met te doen bij droog en enigszins warm weer, deed men dit echter bij regenachtig en te koud weer, dan moesten de schapen te lang met een natte vacht lopen en werden ze ziek.

Twee rammen behorende tot het kleine langstaartige of heideschaap, dat ook wel het Drentse schaap werd genoemd. De bovenste afbeelding laat de witte variant van het schaap zien, op de onderste afbeelding is een ram van de zogenaamde bruine variant, de vossekop, afgebeeld door de befaamde etser D. Sluyter in de jaren dertig van de negentiende eeuw. Op de afbeelding is het verschil tussen in de vorm van de horens bij de rammen duidelijk te zien.

  Ook niet alle watertjes bleken geschikt te zijn om de schapen te wassen en door ondervinding leerde men dat de wol in het ene water wel mooi schoon werd en in een ander water juist weer niet. Zo wist men dat hard water doorgaans minder geschikt was dan zacht water en dat watertjes waarbij veel zomereiken (Quercus robur) en zwarte elzen (Alnus glutinosa) groeiden, de vacht van de schapen een zwart-blauwachtige glans kregen. De oorzaak hiervan lag in het feit, dat de bladeren van deze bomen looistoffen afgeven aan het water wanneer zij eenmaal te water zijn geraakt en beginnen te ontbinden.

De zwarte variant onderscheidt zich van de witten en de vossekoppen door de overwegend zwart gekleurde vacht. De kop en de poten bezitten een gitzwarte kleur, waarbij zij ook nog eens glad en glimmend zijn.

  Nu dient gezegd worden dat de schapen van de kudde van het voormalig brinkgehucht de Zulte vaak erg smerig waren. Dit had onder andere met de bodemgesteldheid van het gebied te maken en met de plaatsen waar de dieren verbleven. Eenmaal wassen hielp dan niet meer om de verontreinigingen kwijt ter raken en die doorgaans tot harde klonten en klompen waren opgedroogd. Men diende dan deze aanwezige verontreinigingen de dag voor het wassen goed in te weken, waardoor ze eenvoudig te verwijderen waren.  

Zo had het er rond 1820 in de maand juni bij de bron van de Zulter Bitse midden in het brinkgehucht uit hebben kunnen zien tijdens het wassen van de schapen. De schaapherder hield de schone schapen in toom en zijn hond wist de nog niet gewassen schapen op hun plaats te houden. Het stromende water in het stroompje zorgde voor de afvoer van de verontreinigingen die zich in de loop der tijd in de vacht van de dieren had verzameld.

  De eigenaren van de schapen in de kudde van de Zulte gingen waarschijnlijk dan vervolgens naar de bron van het stroompje dat zich in het centrum bevond en door het buurtschap heenliep. Op deze wijze konden ze zo de dieren eenvoudig en goed wassen, waarbij de verontreinigingen met het stromend water weg spoelden. Doordat de ondergrond van de Zulter Bitse nabij de bron een vrij stevige structuur kende en het stroompje redelijk ondiep was, kon deze plaats uitstekend gebruikt worden om de vacht van de schapen te wassen (zie afbeelding hierboven). Zodoende hoefde men zich ook geen zorgen te maken dat het schaap in dieper water terecht kwam en verdronk. Daarnaast scheelde het voor de eigenaar een heel stuk dat het water dichtbij was en hij niet met kuipen en emmers hoefde te werken om het dier schoon te krijgen.

Op de bovenstaande afbeelding van Weerstatistieken De Bilt – 2019 is goed te zien dat van een zogenaamde Schaapsscheerderskou in de maand juni van het jaar 2019 geen sprake was. Voor meer gegevens over het weer in de maand juni kunt u hier klikken.

Een jaar zonder zomer.

Ruim tweehonderd jaren geleden, in het jaar 1816, werd het weer in ons land onder andere bepaald door een wereldwijde toename van vulkanische activiteiten een jaar eerder, waarbij de uitbarsting van de vulkaan Tambora op het eiland Soembawa in het toenmalige Nederlands-Indië, de zwaarste sinds mensenheugenis was. Op ruim 2500 kilometer afstand van het eiland was te horen geweest, hoe de vulkaan op maandag 10 april 1815 uit elkaar barstte.

Pas op zaterdag 21 juni 1817 wordt er melding gemaakt in de Bataviasche Courant dat alles in de omgeving van het voormalig koninkrijkje Tambora door de vuurspuwende berg was vernietigd. (bron: Koninklijke Bibliotheek )

Vandaag de dag zijn de extremen die zich in het weer voordoen zeer besproken en verwijt men het de huidige mens en de moderne tijden hier schuldig aan te zijn. Of het waar is laat ik in het midden, maar aan het einde van het jaar 1815 en het volgende jaar bleken de gevolgen van de eerder benoemde vulkanische activiteiten ook merkbaar in het brinkgehucht de Zulte.

De hoeveelheid gevallen as in de omgeving van de vulkaan Tambora op het eiland Soembawa in het jaar 1815.
(bron: Woudloper Derivative of image:1815 tambora explosion-2.png by User:Nyks – Eigen werk )

Ver van het gehucht ten noorden van het dorp Roden, in Hongarije en Italië, kleurde de vulkanische as aan het einde van 1815 en in het begin van 1816 de sneeuw die daar in de omgeving viel, rood en bruin. Daarnaast zorgde de gigantische hoeveelheid materiaal dat tijdens de uitbarsting uitgestoten werd, dat de gemiddelde temperatuur wereldwijd met zo’n 0,3 graden Celsius daalde.

Dat de gevolgen van de uitbarsting en de daling van de temperatuur ook hun uitwerking hadden op het dagelijks leven in het gehucht, spreekt voor zich. Waren de mensen eindelijk van Napoleon en die rare Fransozen verlost, begon het weer hen parten te spelen. De zomer van dat jaar kende weliswaar dagen waarop het warm of zelfs zeer heet was, maar het weer regelmatig sloeg zo snel om door middel van zware regen- en onweersbuien, dat er dan ongewoon koude en natte perioden volgden. Ook volgden enkele zeer zware nachtvorsten in de maand juni waardoor er veel oogsten verloren gingen.

Zo zou het er op een zeer koude juni ochtend in het jaar 1816 ergens in de omgeving van het voormalig brinkgehucht eruit hebben kunnen zien.

Nu dient er wel opgemerkt te worden dat er in de directe nabijheid van de Zulte amper sprake was van landbouw als in de zin, dat er hier bijvoorbeeld grote percelen haver of rogge voorkwamen. Deze bevonden zich meer ten zuiden van het dorp Roden. Veeteelt en het houden van schapen kenmerkte de omgeving van het gehucht. Daarnaast deed zich voor 1816 op een zeer kleine schaal nog iets van houtwinning voor, maar dat zal waarschijnlijk meer voor eigen gebruik dan voor financieel gewin hebben gediend.

Het gebruik van hakhout beleefde echter aan het einde van het jaar en aan het begin van 1817 een enorme opleving toen bleek dat de turfwinning dat jaar zeer tegen viel en de turf die wel aanwezig was, te slechte, nat en te duur was. Dit was onder andere het gevolg geweest van de hogere waterstand in de gebieden waar turf werd gewonnen, waardoor de opgestapelde turf wegspoelde. Dit tot grote ergernis van de grote turfboeren, die zagen dat de mensen met allerlei voertuigen het water opgingen en zijn turf begonnen te verzamelden.

Het leed voor de boeren in de Zulte beperkte zich voornamelijk tot de tegenvallende oogst van hooi, de hoge waterstand en dierenziektes. Met name de schaapskudde van het brinkgehucht werd zwaar getroffen. De aanhoudende nattigheid tijdens dat jaar, van zowel de ondergrond als het gras, zorgden ervoor dat de vacht van het schaap kletsnat werd en het kon dan ook niet uitblijven dat vele ziekten onder de schapen uitbraken. Vooral ongans of de bot in de lever (leverbot), schurft en kreupel heersten enorm onder de schapen in heel ons land en maakten zoveel slachtoffers, dat een tijdgenoot zich afvroeg waar alle schapen gebleven waren. Ook de kudde van het dorp Roden werd niet ontzien.

Vanaf 1806 was het verplicht om besmettingen door de schaapspokken door te geven aan de Maire (Burgemeester) van de woonplaats, waarop deze op zijn beurt het aantal gevallen door gaf aan de Gouverneur (Commissaris der koning) van de provincie. Op het bovenstaande briefje uit december 1816 is te zien hoe dat destijds te werk ging. (bron: Gemeentelijk Archief Noordenveld)

De maand juli was vanouds her de maand dat de boeren rondom de Zulte gingen hooien om een wintervoorraad voedsel voor het vee aan te kunnen leggen. In dit jaar wilde de zomer maar niet echt opgang komen en de opbrengst van hooi was dramatisch. De regen zorgde er niet alleen voor dat het gras  amper droog werd, de voedende delen bevatten ook nog eens te veel sappen. In veel hooilanden lag het gemaaide gras gewoon weg te rotten en wanneer er toch enigszins iets van hooi naar binnen gebracht werd, bestond de kans op schimmel of nog erger, hooibroei. Hooibroei ontstaat wanneer vochtig hooi opgeslagen wordt en de vocht in het gewas er voor zorgt dat de temperatuur binnen in de stapel gaat stijgen tot een punt, waardoor er zelfontbranding gaat ontstaan. Wanneer dit zich in het verleden voordeed, ging vaak de gehele boerderij in vlammen op.

Het was daadwerkelijk een jaar zonder zomer waarbij in Europa zich door de massale misoogsten hongersnoden en opstanden. Tyfus- en cholera-epidemieën heersten in vele landen van het continent, waarbij men schat dat door de hiervoor genoemde oorzaken, ruim 200.000 mensen aan de gevolgen gestorven zijn.

Meer info: Jaar zonder zomer.